Greinasafni: Austurland
Fjarðarselsvirkjun - Sögufrægasta virkjun landsins
Fjarðarselsvirkjun - Sögufrægasta virkjun landsins

Fjarðarselsvirkjun 90 ára
- Sögufrægasta virkjun landsins

Laugardaginn 18. október 2003. voru liðin 90 ár síðan Fjarðarselsvirkjun við Seyðisfjörð var formlega tekin í notkun. Af því tilefni hefur eigandi hennar, RARIK, staðið fyrir umfangsmiklum viðgerðum á stöðvarhúsi hennar, snyrt umhverfi þess og látið gera um virkjunina sýningu sem opnuð verður á afmælisdaginn. En fyrir hvað er Fjarðarselsvirkjun merkileg? Fjarðarselsvirkjun er elsta starfandi virkjun á Íslandi. Hún markaði afgerandi tímamót í tæknilegu tilliti. Meðal annars var hún fyrsta riðstraumsvirkjunin á landinu, frá henni var lögð fyrsta háspennulínan og hún var aflstöð fyrstu bæjarveitunnar á Íslandi.

Fjarðarsel
Fjarðarsel var hjáleiga jarðarinnar Fjarðar sem var landnámsjörð Bjólfs. Seyðisfjarðarkaupstaður, sem er í rúmlega eins kílómetra fjarlægð, er einnig í landi Fjarðar. Í Fjarðarseli var stundaður hefðbundinn búskapur um aldir með sauðfé, kýr og hross. Á seinni hluta 19. aldar færðist mjög í vöxt að fólk, sem átti erindi til Seyðisfjarðar, hefði viðkomu í Fjarðarseli og margir gistu þar áður en þeir lögðu á Fjarðarheiði. Öllum var vel tekið enda húsráðendur annálaðir fyrir gestrisni og höfðingsskap. En á þeim tíma tíðkaðist ekki að taka greiðslu í ferðaþjónustu. Hún flokkaðist undir sjálfsagðan beina og fyrir bragðið léttist pyngja bóndans við gestaganginn fremur en hið gagnstæða. Þekktasti íbúi Fjarðarsels var Guðný Tómasdóttir sem var ein af sögukonum Sigúsar Sigfússonar þjóðsagnasafnara. Hún náði 97 ára aldri og lifði öll börn sín, sem urðu átta talsins, og báða eiginmenn.

Blómlegt atvinnulíf
Mikill uppgangur var í atvinnulífi á Seyðisfirði um aldamótin 1900 og íbúafjölgun hröð. Stafaði það meðal annars af umsvifum kaupmanna sem höfðu mikil viðskipti við bændur á Fljótsdalshéraði. En einnig höfðu norskir síldveiðimenn komið sér þar upp bækistöðvum og voru með ýmis umsvif. Bæjarfélagið var vel sett fjárhagslega og varð fyrst til að hrinda af stað ýmsum framfaramálum. Meðal annars var þar lögð fyrsta vatnsveita í kaupstað á Íslandi, árið 1906. Fjarðará kemur af Fjarðarheiði. Að austanverðu er heiðin brött og fellur áin þar í mörgum fallegum fossum. Þegar niður á undirlendið kemur rennur hún um 2 kílómetra til sjávar í gegnum kaupstaðinn. Snemma var farið að líta til Fjarðarár með virkjun í huga.

Virkjunin reist
Árið 1907 var leitað eftir tilboðum erlendis frá í virkjun til ljósa fyrir Seyðisfjarðarkaupstað. Tilboð barst frá Kaupmannahöfn en bæjarstjórninni þótti það of hátt. Raflýsing yrði tvöfalt dýrari en olíulýsingin sem var fyrir. Var málinu því skotið á frest. Rúmlega fjórum árum síðar, 1912, barst tilboð í virkjun Fjarðarár sem fallist var á. Var það frá þýska fyrirtækinu Siemens & Schuckert. Framkvæmdir hófust 1913 og lauk þeim að fullu þá um haustið. Stöðvarhúsið var reist í Fjarðarhvammi, fallegu dalverpi fyrir neðan árgljúfrið. Stífla var reist fyrir ofan Fjarðarsel, 400 metra uppi í gilinu. Þar á milli var sett þrýstivatnspípa úr járni, um hálfur metri í þvermál. Fallhæðin var 48 metrar. Til að byrja með var sett ein vatnsvél í virkjunina, 55 kW.

Stöðvarhúsið er steinsteypt og líkist íbúðarhúsum þess tíma. Það er einlyft, með háu risi og kvistum. Vélasalur er á jarðhæð og íbúð stöðvarstjóra í risinu. Hverfill var þýskur. Háspennulína var lögð til Seyðisfjarðar. Þar var lagt rafmagn í íbúðarhús og fyrirtæki og 30 götuljósum komið fyrir.

Riðstraumstæknin
Fjarðarselsvirkjun var fyrsta riðstraumsvirkjun landsins. Eldri virkjanir voru svonefndar jafnstraumsvirkjanir. Þær höfðu mjög takmarkaða möguleika á orkuflutningum. Riðstraumstæknin var forsenda þess að unnt var að rafvæða heiminn. Hún gaf færi á að hækka og lækka á ódýran hátt spennu á veitum og þar með að flytja raforku langar vegalengdir. Þrátt fyrir að verktaki Fjarðarselsvirkjunar væri erlendur voru framkvæmdir undir stjórn Íslendinga. Yfirumsjónarmaður var Guðmundur Hlíðdal raffræðingur sem verið hafði starfsmaður Siemens fyrirtækisins í Þýskalandi. Hann vann verk sitt af "þekkingu, duganaði og samviskusemi," eins og fram kom í bæjarblaðinu, Austra. Guðmundur varð síðar póst- og símamálastjóri. Verkstjóri við gerð stíflu og stöðvarhúss var Jónas Þorsteinsson. Hann leysti verkstjórnina "afbragðsvel af hendi." Hann varð hins vegar ekki langlífur, lést í spönsku veikinni 1918 eins og margir aðrir efnismenn.

Ljósgjafanum fagnað
Fjarðarselsvirkjun var vígð árið 1913 og var henni vel tekið af bæjarbúum enda stærsta framfarasporið af mörgum sem stigin voru á Seyðisfirði um það leyti. Haldin var sérstök rafljósahátíð og ort að minnsta kosti sjö kvæði af því tilefni. Eitt þeirra, eftir Karl Jónasson, hófst á þessa leið:

Á kvöldin þegar húma fer í heimi
svo handa sinna enginn greinir skil
og himinljósin guðs í víðum geimi
oss gefið fá ei lengur birtu og yl,
vér þolum ekki þá í myrkri að híma
en þráum ljóssins geisla skinið bjart,
og nægir ekki lengur lítil skíma:
oss löngu síðan birtu-þráin snart.

Kostnaðarsamt mannvirki
Það einkennir vatnsaflsvirkjanir að stofnkostnaður þeirra er hár en á hinn bóginn endast þær lengi. Það áttu Seyðfirðingar eftir að reyna. Fjármögnun virkjunarinnar gekk erfiðlega. Ríkisábyrgð fyrir láni, sem Alþingi hafði samþykkt, virtist um tíma ætla að bregðast en fékkst þó um síðir, ekki síst fyrir harðfylgi þingmanns bæjarins, Jóhannesar Jóhannessonar. Síðan kom í ljós að kostnaður við framkvæmdirnar hafði farið verulega fram úr áætlun. Hefði það reynst bænum jafnvel ofviða ef ekki hefði komið til lán frá hafnarsjóði Seyðisfjarðar sem nam fjórðungi heildarkostnaðar. Bæjarbúar þurftu jafnframt að greiða hátt verð fyrir orkuna, þ.e. miðað við veitur nútímans. Tveimur dögum eftir að Fjarðarselsvirkjun var gangsett gaf Kristján X Danakonungur út lög um rafmagnsveitur í kaupstöðum á Íslandi. Í framhaldi af því kom reglugerð frá stjórnarráði Íslands um notkun rafmagns og meðferð rafstraums í Seyðisfjarðarkaupstað. Þar er meðal annars kveðið á um að bæjarfélagið hafi einkarétt á rafmagnssölu í bænum en beri jafnframt skylda til að sjá þeim fyrir rafmagni sem þess óska.



Samhentir notendur
Á þessum tíma gátu menn valið milli hemla og mæla við kaup á raforku fyrir heimili sín. Flestir völdu hemlana sem voru einfaldari að gerð. Ef raforkunotkunin fór upp fyrir tiltekið hámark gáfu hemlarnir frá sér viðvörunarhljóð og rufu síðan strauminn. Flest fyrirtæki og sum heimili kusu að fá orkusölumæla. Þau greiddu síðan fyrir þá orku, sem þau notuðu, samkvæmt álestri eins og nú tíðkast. Rafmagnið var einungis notað til lýsingar fyrst um sinn. En fljótlega var einnig farið að nota rafmagnið til eldunar og húsahitunar. Að vísu var spenna oft lág í skammdeginu þegar vatn var lítið í Fjarðará. En húsmæður höfðu lag á að dreifa notkuninni við suðu og bakstur og nýta þannig orkuna sem best. Möguleikar til húsahitunar komu að sérlega góðum notum í heimsstyrjöldunum tveimur þegar kolaverð margfaldaðist. Mest virði var þó rafmagnið fyrir atvinnulífið. Það, sem fyrir var, efldist og nýir möguleikar opnuðust.

Fyrstu starfsmennirnir
Fyrsti stöðvarstjóri Fjarðarselsvirkjunar var Ingvar Ísdal, tré- og járnsmiður sem einnig hafði numið rafmagnsfræði í Kaupmannahöfn. Hann og fjölskylda hans voru fyrstu íbúarnir í stöðvarhúsi virkjunarinnar. Fyrsti aðstoðarmaður Ingvars var Stefán I. Sveinsson sem vann í 26 ár við virkjunina, hugsanlega með hléum. Ekki er ljóst hvaða menntun hann hafði. Ingvar hætti störfum árið 1943, að því er virðist vegna launadeilu, og tók Bjarni Skaftfell Sigurðsson við af honum. Hann hafði áður verið vélgæslumaður en var gullsmiður að mennt. Alls hafa átta menn verið stöðvarstjórar í virkjuninni, síðast Jón Magnússon, í 35 ár. Virkjunin hefur starfað áfallalítið en verið lagfærð eftir þörfum.

Stækkanir
Árið 1924 var bætt við vélasamstæðu í Fjarðarselsvirkjun og tvöfaldaði það afl hennar. Einnig var stífla reist við Heiðarvatn 1946 og bætti það mjög vatnsmiðlun. Ný vélasamstæða var sett í virkjunina árið 1949 og var afl hennar 172 kW. Árið 1954 var lögð lína milli Seyðisfjarðar og Egilsstaða og var hún í fyrstu notuð til að sjá Egilsstaðabúum fyrir rafmagni. Þegar Grímsárvirkjun hóf orkuvinnslu, árið 1958, urðu Héraðsbúar hins vegar sjálfum sér nægir um rafmagn. Árið 1957 skipti Fjarðarselsvirkjun um eiganda, Seyðisfjarðarbær seldi hana RARIK sem hefur rekið hana síðan. Árið 1985 var stífla virkjunarinnar steypt upp að nýju, nokkurn veginn í sömu mynd og hún hafði verið upphaflega.


Tengt efni

Eldri tölublöð
Öll blöð í vefútgáfu

Netútgáfa. Samhliða prentaða blaðinu verður einnig hægt að nálgast netútgáfu af blaðinu á slóðinni www.landogsaga.is. Greinarnar verða bæði í pdf og HTML formi sem gerir þér til dæmis kleift að senda þær áfram og nýta í markaðsskyni. Netútgáfan verður ítarlegri og verður hægt að senda inn efni sem sett verður á vefinn, umfram það efni sem er í blöðunum. Þessi vefur mun síðan halda áfram að vaxa og dafna. 

© 2007 - 2012 Land og saga